Mitologia

Charisteria 1. święto państwowe w Atenach, o charakterze dziękczynnym, obchodzone w 12 dniu miesiąca Boedromion na pamiątkę wznowienia demokracji przez Trazybulosa w r. 403 p.n.e. 2. dary dziękczynne, wota składane w świątyni za uratowanie od niebezpieczeństwa, przywrócenie zdrowia itd. 3. dzisiaj często tytuł księgi zbiorowej ofiarowanej jubilatowi.

Chariton autor jednego z wcześniejszych (I/II w. n.e.) romansów greckich pt. Ta perl Chajrean ka] Kallirrhoen (Historia Chajreasa i Kalliroe), zachowanego. Na uwagę zasługuje tło historyczne (dość zresztą konwencjonalne); fabuła jest typowa oraz stosunkowo jeszcze prosta (w porównaniu z romansami następ                                                                                                                            nego okresu).

Charon mit. przewoźnik dusz, który przeprawiał je łodzią przez Jezioro Acherońskie do Hadesu. Zmarłym wsuwano do ust obol, aby mieli czym opłacić u Ch. przewóz, ndulon. Wyobrażano Ch. jako starego, brzydkiego człowieka z brodą, w kaftanie z jednym rękawem, zwanym eksomfs (używanym przez robotników i niewolników) i w kapeluszu podróżnym. Od niego wywodzi swe imię etruski demon śmierci Charu, Charun.

Chares 1. Ch. z Mitykny (IV w. p.n.e.), dworzanin Aleksandra W., autor Historii Aleksandra Wielkiego. 2. poeta, autor sentencji w metrach jambicznych (IV w. p.n.e.). 3. Ch. z Lindos na Rodos (IV/III w. p.n.e.), rzeźbiarz-brązownik, uczeń Lizypa, siostra Klaudiusza twórca słynnego Kolosa Rodyj-skiego (zob.).

Charidemos z Oreos na Eubei, syn Filoksenosa (IV w. p.n.e.), słynny awanturnik. Oficer wojsk najemnych pozostających pod wodzą Ifi-kratesa, następnie Timoteosa, w nagrodę za waleczność w wojnie chalkidyjskiej uzyskał obywatelstwo ateńskie. W szeregu następnych wojen prowadzonych przez Ateny uczestniczył raz jako dowódca sil ateńskich, raz jako ich przeciwnik w służbie królów trackich. Po zburzeniu Teb w r. 335 p.n.e. został skazany przez Aleksandra na wygnanie; uszedł do Azji, gdzie został stracony na rozkaz Dariusza, któremu się naraził zbyt swobodnym wypowiadaniem swej opinii.

Charisius 1. Flavws Sosipater Ch., gramatyk z IV w. n.e.» autor dzieła pt. Ars grammatica, które jest zestawieniem wyciągów z dzieł gramatyków wcześniejszych, jak: Cominianus, Rem-mius, Palaemon i Julius Romanus. 2. Aurelius Arcadius Ch. (IV w. n.e.) rzymski prawnik; wyjątki z jego dzieł znajdują się w justyniańskich Digestach.

Chalkidike górzysta kraina w północnej Macedonii, tworząca półwyspy: Pallene, Sithonia i Akte. Została skolonizowana przez mieszkańców Chalkis, słynęła z kopalni ołowiu i z ożywionego handlu. W V w. p.n.e. wchodziła w skład związku morskiego Aten. W r. 348 p.n.e. została, podbita przez Filipa II Macedońskiego.

Chalkis dziś Negroponte; główne miasto na Eubei, słynne z kopalni miedzi i wyrobów z brązu. Mieszkańcy CA. założyli wiele kolonii zarówno na terytorium Półwyspu Bałkańskiego i wysp, jak w dalekiej Italii; są to m.in. Naksos, Torone, Katana, Leontinoj, Kyme i in. Ojczyzna mówcy Izajosa oraz poetów: Likofrona i Euforiona.

Chaos mit. 1. pusta, niezmierzona przestrzeń podziemna i jej personifikacja, bóstwo podziemne, ojciec Erebu i Nocy. 2. bezkształtna masa pierwotna, z której powstał uporządkowany świat, kosmos.

Charadra 1. miasto w Fokidzie nad rzeką Charadros. 2. miasto w Epirze. 3. miasto w Messenii.

Charadros 1. rzeka w Fokidzie, prawy dopływ Kefisosu. 2. rzeka w Messenii. 3. rzeka w Argolidzie, dopływ rzeki Inachos.

Charaks z Pergamonu kapłan, filozof i historyk grecki z czasów cesarstwa, autor Historii greckich i rzymskich.

Chajremon 1. ateński poeta tragiczny z IV w. p.n.e., pisał tragedie przeznaczone jedynie do czytania. 2. przedstawiciel filozofii stoickiej (I w. n.e.), dyrektor biblioteki w Aleksandrii, wychowawca Nerona, autor dzieł religijnych, historycznych, jak również dotyczących hieroglifów egipskich. Zachowało się nieco fragmentów. 3. poeta liryczny, którego trzy epigramy zachowały się w Antologii Palatyńskiej.

Chajrestratos syn Chąjredemosa, urodzony w Rhamnus, rzeźbiarz (niw. p.n.e.). Wykonał na zamówienie Megaklesa posąg Temidy znaleziony w Rhamnus, w małej świątyni w świętym okręgu Nemezis. Obecnie znajduje się on w muzeum w Atenach.

Chaldeja południowo-wschodnia część Babilonii, od Eufratu do Pustyni Arabskiej; kapłani chaldejscy słynęli ze znajomości astrologii i daru wróżbiarskiego.

Chaikedon (gr. ChalkŚdSn lub KachledSn) dziś Kadikóy; miasto w Bitymi nad Bosforem, na wprost Bizancjum, założone przez Megarejczyków w VII w. p.n.e., ważny punkt handlowy. Znajdowała się tam słynna wyrocznia i świątynia Apollina.

miasto w Mauretanii, poprzednio zwane łoi, za cesarstwa stolica prowincji Mauretania Caesariensis. 3. stolica Kappadocji, pierwotnie Mazaka; dziś ruiny w pobliżu Kaysari w Turcji. 4. miasto w Fenicji, ojczyzna cesarza Aleksandra Sewera, pierwotnie zwane Arca lub Arcena urbs, skolonizowane przez Rzymian i nazwane przez .nich C. Cezarion (Caesarion) zdrobniałe imię Ptolemeusza Cezara (47-30 p.n.e.), syna Kleopatry i – wg tradycji panującej u pisarzy starożytnych – Cezara. Po klęsce Kleopatry C. został zamordowany z rozkazu Oktawiana. cezura (gr. tomt, tac. caeswa) termin metryczny oznaczający przestanek w wierszu przypadający wewnątrz stopy lub metrum.

Chabrias z Aiksone uczeń Platona, słynny dowódca ateński podczas igrzysk i olimpiady, wielokrotny strateg w latach 389 — 357 p.n.e., walczył w interesie Aten a także w służbie królów Cypru i Egiptu. Zginął na Chios.

Chajrefont (Chajrefoli) ze Sfettoa gorący zwolennik Sokratesa; miał się -zwrócić do wyroczni w Delfach z zapytaniem, kto jest mądrzejszy od Sokratesa, na co otrzymał następującą odpowiedź: są fos SafokiSs sofóteros d’Euripldes, andrSn de ptintSn sofótatos SSkrates (mądry Sofokles, mądrzejszy Eurypides, ze wszystkich ludzi najmądrzejszy jest Sokrates). CA. miał napisać tragedię pt. Heraklidzi.

Z imperium rzymskiego chciał stworzyć monarchię typu hellenistycznego, te plany napotkały jednak na zdecydowaną opozycję w społeczeństwie rzymskim, przywiązanym do republikańskiej formy rządu. W Idy Marcowe r. 44 p.n.e. dyktator padł zabity przez spiskowców – nie przez republikanów broniących wolności, ale przez Rzymian broniących swych przywilejów panów świata. C. był nie tylko genialnym mężem stanu, ale również utalentowanym mówcą i pisarzem, choć działalność literacka była dla niego oczywiście zajęciem ubocznym i drugorzędnym. Za miodu pisał okolicznościowe poezje, m.in. pochwalę Heraklesa, miał także napisać tragedię o Edypie. Podczas przejścia przez Alpy napisał dzieło gramatyczne o analogii, dedykowane Cyceronowi. Najważniejszymi jego dziełami są De helia Galileo oraz Commentarii de bello dviii. Mimo pozornego obiektywizmu (użycie trzeciej osoby), beznamiętnego tonu, braku wszelkiego patosu są to pisma o wyraźnej tendencji politycznej, zawierające ponadto szereg nieścisłości, których nie można wytłumaczyć pomyłkami pamięci. Mimo to dzieła te posiadają wielką wartość literacką. Jako mówca i pisarz C. był zwolennikiem, attycyzmu i wielkim purystą językowym. Dobierał jak najstaranniej słów, układając je w proste, lecz właśnie dzięki temu tchnące dramatycznością zdania.

Po śmierci Krassusa, gdy na widowni politycznej zostali tylko C. i Pompejusz, doszło między nimi do konfliktu. Pompejusz sprzymierzył się z senatem i otrzymał od niego rozległe pełnomocnictwa. Wówczas nakazał C. powrót do Rzymu, bez wojska. C. rozkazu nie usłuchał, powrócił, ale z wojskiem, przekraczając po pewnym wahaniu rzeczkę Rubikon, która stanowiła granicę pomiędzy prowincją Galią a właściwą Italią, gdzie imperator nie mógł wkraczać z wojskami. Było to sygnałem wojny domowej. Pompejusz nie dotrzymał mu placu i porzucił terytorium Italii, zamierzając zgromadzić przeciw C. swoje legiony znajdujące się w prowincjach wschodnich. Liczył też na pomoc królów Wschodu, wśród których cieszył się dużą popularnością. Jednakże nadzieje te go zawiodły; pobity przez C. pod Farsalos w Tesalii (w r. 48), uciekł do Egiptu, gdzie został podstępnie zabity przez króla Ptolemeusza, który mu udzielił schronienia. Po rozproszeniu resztek pompejańczyków w Azji Mn., Egipcie i Tunisie (prowincja Afryka), C. powrócił w triumfie do Rzymu i stał się panem wielkiego imperium. W r. 46 uzyskał władzę dyktatora na 10 lat i wprowadził szereg reform, które dobitnie świadczyły o jego talentach prawdziwego męża stanu. Reformy dotyczyły zarówno wojska jak finansów, kalendarza jak administracji państwowej. Przez cały czas swej kariery reprezentował taktykę zbliżenia zdobywców i podbitych. Jedną z ustaw wydaną za jego konsulatu była surowa ustawa przeciwko nadużyciom w prowincjach; hojnie też udzielał obywatelstwa rzymskiego.

Cezar (Caius lulius Caesar 100-44 r. p.n.e.) pochodził z gens Julia, którą wyprowadzano po mieczu od Eneasza, syna Wenery, ze strony matki zaś wywodził się od króla Ankusa Mar-cjusza. Mimo tych arystokratycznych związków, w pierwszym okresie swej kariery politycznej występował jako stronnik popularów. Młodość jego przypadła na burzliwy okres walki Mariusza i Sulli. Jako edyl kurulny zdobył sobie popularność i sympatię ludu kosztownymi igrzyskami. Jednocześnie starał się o zbliżenie z Pom-pejuszem, najbardziej wpływowym z wodzów rzymskich, korzystając przy tym z każdej sposobności, aby go skłócić z senatem. W latach 61/60 p.n.e. jako propretor Hiszpanii zdobył środki materialne umożliwiające mu dalszą karierę i zdołał uwolnić się od długów, w których się pogrążył w czasie swego edylatu. W r. 60 C. doprowadził do zbliżenia niechętnych sobie Pompejusza i Marka Licyniusza Krassusa, wielkiego finansisty, najbogatszego człowieka w Rzymie. Razem z nimi utworzył triumwirat stanowiący ogromną potęgę w państwie, przed którą musiały się ugiąć senat i inne czynniki władzy; w ten sposób zdobył C. konsulat w r. 59. W roku następnym udał się w charakterze namiestnika do Galii, w ciągu lat dziewięciu (58 – 50 r.) całkowicie ją podbił i utrwalił w niej panowanie Rzymu wykazując niezwykły talent wodza i organizatora.

cessio bonorum łac. dobrowolne odstąpienie swego majątku przez niewypłacalnego dłużnika wierzycielom. Dzięki temu aktowi dłużnik unikał infamii. C. b. została wprowadzona w I w. p.n.e.

cestrus (łac., także cestrum, z gr. kestron) rylec metalowy, za pomocą którego w tzw. technice enkaustycznej rozprowadzano farby woskowe na płycie kamiennej lub na desce.

ceterum censeo łac. ja zresztą jestem zdania. Początek wypowiedzi Katona Starszego, usiłującego przekonać senat rzymski o konieczności wznowienia wojny z Kartaginą i ostatecznego jej pokonania; dlatego powtarzał ustawicznie ceterum censeo Carthagmem delendam esse, ja zresztą jestem zdania, że Kartaginę należy zburzyć;

Cethegus przydomek niektórych przedstawicieli rodu Korneliuszów: 1. Marcus Comelius C. pretor w r. 211, konsul w r. 204 p.n.e., pokonał w r. 203 brata Hannibala, Magona; był wybitnym mówcą. 2. Caius Comelius C., konsul w r. 197 p.n.e., odniósł zwycięstwo nad Galami w północnej Italii. 3. Publius Cornelius C. skazany był w r. 88 p.n.e. przez Sullę na wygnanie, potem jednak przeszedł na stronę Sulli i wrócił do Rzymu, gdzie cieszył się wielką popularnością. 4. Caius Cornelius C; przyjaciel Katyliny i uczestnik jego spisku; postawiono mu za zadanie zabicie kilku senatorów, przede wszystkim Cycerona. Przez wysłanie listu do AUobrogów ujawnił swój udział w spisku; został uwięziony wraz z Lentulusem i stracony 5 grudnia 63 r.-p.n.e.